GIÁO DỤC MÔI TRƯỜNG TRONG MÔN NGỮ VĂN
CẦN PHẢI PHÙ HỢP
Bảo vệ mội trường hiện là một trong những mối quan tâm mang tính toàn cầu. Ở nước ta bảo vệ môi trường cũng đang là vấn đề được quan tâm sâu sắc. Để định hướng cho việc triển khai nhiệm vụ giáo dục môi trường trong trường phổ thông, Bộ GD đã xây dựng một bộ tài liệu tích hợp giáo dục bảo vệ môi trường cho tám môn học trong đó có môn Ngữ Văn. Quả thực những kiến thức trong cuốn tài liệu này là thực sự cần thiết cho cả giáo viên và học sinh. Thông qua đó giáo viên có thể nắm được tình hình môi trường Việt Nam hiện nay, cùng với những biện pháp giữ gìn, bảo vệ, cải thiện và xây dựng một môi trường xanh-sạch-đẹp, từ đó định hướng việc giáo dục học sinh. Riêng đối với môn Ngữ Văn, một môn học có tính đặc thù nên đã được Bộ GD thống kê những bài dạy có thể tích hợp việc giáo dục bảo vệ môi trường cho GV tham khảo. Chương trình Ngữ Văn từ lớp 6 tới 9 có rất nhiều bài có thể lồng ghép việc giáo dục bảo vệ môi trường rất thuận lợi. Song cũng có không ít bài mà theo chúng tôi là không phù hợp hay còn rất khiên cưỡng. Xin đơn cử vài ví dụ để bạn đọc tham khảo:
Ở Ngữ Văn 6 tập 1 có bài “Ếch ngồi đáy giếng” được cho là văn bản có thể giáo dục việc bảo vệ môi trường, mà cụ thể là “liên hệ sự thay đổi môi trường”. Ai cũng biết đây là một câu chuyện ngụ ngôn nhằm nêu lên một bài học về triết lý sống. Cái chết của con ếch trong bài không phải tại con trâu mà lại càng không phải do sự thay đổi môi trường sống, mà do chính quan niệm “coi trời bằng vung” của con ếch. Vậy hs sẽ hiểu như thế nào về sự thay đổi môi trường trong cách liên hệ này?. Hay ở Ngữ Văn 8 tập 2 có bài “Nhớ rừng” của Thế Lữ mà theo tài liệu là phải “liên hệ môi trường sống của chúa sơn lâm”. Trong bài thơ tác giả đã mượn lời của con hổ để nói lên tâm sự của một lớp người lúc bấy giờ. Đó là “thế hệ 1930” của những thanh niên tri thức “Tây học” cảm thấy bất hòa sâu sắc với thực tại xã hội đương thời. Cả bài thơ tràn đầy cảm hứng lãng mạn. Hình tượng chúa sơn lâm oai hùng nay bị tù hãm là biểu tượng về người anh hùng chiến bại mang tâm sự u uất. Cảnh rừng đại ngàn chính là biểu tượng của thế giới rộng lớn, tự do. Ấy vậy mà có giáo viên chỉ vì muốn cố gắng tích hợp việc bảo vệ môi trường trong bài giảng đã đặt những câu hỏi khá ngớ ngẩn cho hs như: “Hổ thường sống ở đâu? Chúng ta cần làm gì để bảo vệ môi trường sống của hổ?”. Tôi không dám chắc nếu còn sống Thế Lữ sẽ nghĩ gì khi biết rằng hơn nữa thế kỷ sau khi bài “Nhớ rừng” ra đời hậu thế đã đem một sáng tác để đời của ông ra mà giáo dục việc bảo vệ môi trường của loài hổ cho hs. Một ví dụ khác cũng ở Ngữ Văn 9 tập 1 là bài “Bài thơ về tiểu đội xe không kính” của Phạm Tiến Duật được khuyến khích “liên hệ sự khốc liệt của chiến tranh với môi trường” trong khi cả bài thơ không hề có một câu đề cập đến vấn đề này. Hình ảnh những chiếc xe không kính không phải là để suy diễn “sự khốc liệt của chiến tranh với môi trường” mà là để ca ngợi vẻ đẹp của các chiến sỹ lái xe. Hay trong bài thơ “Đoàn thuyền đánh cá” của Huy Cận liên hệ “môi trường biển cần được bảo vệ” trong khi cả bài thơ là một khúc ca lao động… Nếu chịu khó đọc hết cuốn tài liệu này chúng ta còn bắt gặp rất nhiều bài với những cách liên hệ thật khó hiểu.
Thiết nghĩ dạy học văn là một hoạt động mang tính đặc thù riêng biệt, nhất là với việc phân tích văn bản. Đó phải là những cảm nhận thiên về cảm xúc. Học sinh phải thực sự rung động trước từng câu, từng chữ, từng hình ảnh trong tác phẩm. Việc phân tích phải nằm trong mạch cảm xúc chủ đạo của toàn bài. Tuyệt đối không thể cắt ngang để liên hệ tùy tiện, nếu không mạch cảm xúc sẽ bị phá vỡ, trở thành phản cảm. Hiện nay chúng ta còn đang đau đầu về việc hs không thích học môn Văn vì vậy việc lồng ghép nội dung bảo vệ môi trường càng cần phải khoa học. Theo chúng tôi chỉ những văn bản nhật dụng mới phù hợp cho việc lồng ghép này. Vì vậy rất mong các bạn đồng nghiệp hãy cân nhắc thật cẩn thận trước khi đặt câu hỏi liên hệ giáo dục bảo vệ môi trường kiểu này cho hs để tránh lợi bất cập hại.
Lê Quí Ngọc
THCS Lê Lợi - Tân Châu